Kettingbibliotheek de Librije in Zutphen

In de Sint Walburgiskerk in Zutphen bevindt zich één van de meest bijzondere bibliotheken ter wereld, namelijk kettingbibliotheek de Librije. Een absolute must see voor iedere boekenliefhebber.

Sint Walburgiskerk

Librije - Sint Walburgiskerk
Foto: © Véronique

Het oudste deel van de Sint Walburgiskerk stamt uit de 11e eeuw en is in de loop der eeuwen steeds verder gegroeid door de vele aanbouwen. Zo blijkt uit documenten dat er eind 15e eeuw al een aparte kamer voor boeken werd gebouwd, genaamd de ‘Liberie’. Deze ruimte bestaat nog steeds, maar deze was toen (en ook nu nog steeds niet) toegankelijk voor het algemene publiek.

In de 16e eeuw wordt er opnieuw een ruimte voor boeken gebouwd. De bedenker van deze nieuwe aanbouw, Coenraad Slindewater, heeft ook een nieuwe functie voor deze boekenzaal in gedachten. Namelijk een bibliotheek niet alleen voor geestelijken, maar ook voor burgers van de stad en bezoekers van buiten. Doordat de kerkmeesters niet helemaal in de eerlijkheid van de mens geloofden lieten ze voor de zekerheid de boeken aan kettingen leggen om ze zo te beschermen tegen diefstal. En zo geschiedde…

In de 17e eeuw werd het een protestantse kerkbibliotheek en in de 19e eeuw werd de bibliotheek zwaar verwaarloosd. Maar vanaf 1899 ontstond er weer interesse in de bibliotheek en de boeken en werd deze in zijn voormalige glorie hersteld.

De Librije

Librije folder
Bron: © Librije folder

Het bijzondere aan de Librije is dat het niet alleen één van de oudste openbare bibliotheken van Nederland is, maar ook één van de weinige overgebleven kettingbibliotheken ter wereld. Er zijn nog maar enkele bibliotheken die heden ten dage bestaan met het originele meubilair, boeken en kettingen. De collectie is extra bijzonder omdat het 85 incunabelen bevat, oftewel boeken uit het allervroegste begin van de boekdrukkunst.

De klassieke bibliotheekruimte is 18 meter lang en 8 meter breed en heeft door de hoge ramen voldoende leeslicht gedurende de dag. De boeken zijn per onderwerp gegroepeerd over de tafels; eerst de theologische boeken, vervolgens de juridische werken en daarna de wetenschap.

Boek aan de ketting

Boeken hadden vroeger een met leer overtrokken houten kaften. Deze werden voorzien van een metalen plaatje met daaraan een ketting die weer werd bevestigd aan een ijzeren stang boven de leestafels (zogenaamde ‘lectrijnen’) die alleen met een sleutel los- en vastgemaakt kon worden. Deze boeken lagen dus een soort van semi-permanent op de schuine leestafels. Vochtig hout kan gaan rotten en om dit te voorkomen, had men knoppen op de kaften bevestigd. Op deze manier kon de lucht onder de boeken door waaien en was er minder kans op verrotting.

Librije boekvoorbeeld
Bron: © De Librije – een unieke bibliotheek

De anti-diefstal gedachte van een boek aan de ketting is slim bedacht en heeft zowel voor- als nadelen. Het voordeel is natuurlijk dat het boek niet zomaar meegenomen kan worden. Het nadeel van de opstelling in de Librije is dat er maar voor een beperkt aantal boeken op de schuine lessenaars plaats is. En wanneer men een ander boek wilde inzien moest men van plaats wisselen met een andere bezoeker.

Librije kaart
Bron: © Librije ansichtkaart

In het Engelse Hereford is jaren later ook een kettingbibliotheek gebouwd in navolging van Zutphen. Hier bedachten ze boekenkasten vol met boeken aan de ketting met daarvoor een tafelblad. Op deze manier kon je efficiënter meer boeken op 1 plek bewaren en was de anti-diefstal techniek nog steeds van kracht. Om te zien hoe deze bibliotheek eruit zag, kun je op deze link klikken.

Bij rondleidingen leer je altijd nieuwe dingen. En bij deze excuses aan de Librije-gidsen dat ik het gras voor hun voeten wegmaai, maar dit weetje moet ik gewoon delen met mijn volgers. Zo heb ik namelijk nooit stil gestaan bij de opmerking die elke lezer gebruikt, namelijk een boek open slaan. Dit blijkt uit de late Middeleeuwen te komen waar men letterlijk op het boek moest slaan om het open te krijgen. Het zit namelijk zo: papier zet uit door vocht en boeken konden in die tijd nog niet zo goed tegen vochtige omstandigheden beschermd worden als tegenwoordig. De oplossing in die tijd, om nog enigzins het boek in model te houden, was het gebruik van een boekband. Een beetje te vergelijken met de sluiting van hedendaagse dagboeken. Maar zelfs met slot zette het papier uit en was het boek moeilijk te openen en dus moest men er letterlijk een klap op geven om de band los te krijgen. En zo hebben we het vandaag de dag nog steeds over boeken open slaan, maar dan wel in een iets andere betekenis. 🙂

Mijn conclusie

Librije folders
Bron: © Librije folders

Zowel de kerk als deze bijzondere bibliotheek in de gezellige hanzestad Zutphen zijn een bezoekje meer dan waard. De kettingbibliotheek is alleen te bezoeken met een rondleiding van een half uur, dus check vooraf de website op welke dagen deze te bezoeken is. Na het bezichtigen van de bibliotheekruimte, waar helaas geen foto’s gemaakt mogen worden, is er in de kerk nog een kleine tentoonstelling ingericht waar je meer informatie tot je kan nemen over de geschiedenis. Ook tref je er enkele geketende boekkopieën aan die je wel mag aanraken, bekijken en fotograferen. Kortom: Een absolute must see voor iedere boekenliefhebber.

Librije fascimile
Foto: © Véronique

Geef een reactie